شناخت انواع طرحواره ها

طرحواره به‌عنوان یک واحد سازمان‌یافته از دانش، به‌طور کلی به اطلاعاتی اشاره دارد که درباره یک موضوع یا پدیده خاص شکل گرفته و بر پایه تجربیات گذشته بنا شده است. این مفهوم بخشی از علوم شناختی را تشکیل می‌دهد و به بررسی چگونگی ساختاردهی دانش در مغز می‌پردازد. طرحواره‌ها در دوران کودکی و تحت تأثیر تجربیات و محیط اطراف شکل می‌گیرند و به ما کمک می‌کنند تا تجارب را تفسیر و رویدادها را پردازش کنیم. این ساختارهای شناختی پایدار، تأثیر زیادی بر دیدگاه ما نسبت به خود، دیگران و جهان دارند و در طول زندگی به تدریج گسترش می‌یابند. طرحواره‌ها به‌عنوان منبعی برای ادراکات و رفتارهای خاص عمل کرده و نتیجه یادگیری و اجتماعی شدن فرد در خانواده هستند. در حالی که برخی از این قوانین به‌طور جدی حفظ می‌شوند، دیگران ممکن است به‌راحتی تغییر کنند یا به فراموشی سپرده شوند.

طرحواره‌ها (Schema‌ها) مدل‌های ذهنی هستند که به افراد کمک می‌کنند تا اطلاعات را سازمان‌دهی کرده و به دنیا و تجربیات خود معنا بدهند. طرحواره‌ها می‌توانند در حوزه‌های مختلف روان‌شناسی و شناختی مورد توجه قرار گیرند. انواع طرحواره‌ها به طور کلی به چند دسته تقسیم می‌شوند که در اینجا مهم‌ترین آن‌ها را بررسی می‌کنیم:
1. طرحواره‌های شناختی: این طرحواره‌ها به نحوه پردازش اطلاعات، تفکر و تصمیم‌گیری افراد مربوط می‌شوند. به عنوان مثال، افراد ممکن است با طرحواره‌هایی مانند “همه‌چیز یا هیچ‌چیز” یا “تفکر قطبی” مواجه شوند که باعث می‌شود که نتوانند مسائل را به صورت دقیق و متناسب با واقعیت درک کنند.
2. طرحواره‌های هیجانی: این طرحواره‌ها به نحوه تجربه و پردازش احساسات و هیجانات در افراد اشاره دارند. برای مثال، یک فرد ممکن است طرحواره‌ای داشته باشد که بر اساس آن همیشه احساس ناامنی یا اضطراب می‌کند.
3. طرحواره‌های روابط بین فردی: این نوع طرحواره‌ها بر چگونگی تعامل و ارتباطات فرد با دیگران تمرکز دارند. به عنوان مثال، فردی که در گذشته تجربه‌هایی از رد شدن یا خیانت داشته است، ممکن است طرحواره‌هایی مثل “مردم به من خیانت می‌کنند” را ایجاد کرده و بر روابطش تأثیر بگذارد.
4. طرحواره‌های شخصیت و هویت: این طرحواره‌ها به نحوه درک فرد از خود و جایگاهش در جهان مربوط می‌شوند. برای مثال، فردی ممکن است طرحواره‌ای مانند “من به اندازه کافی خوب نیستم” یا “من هیچ‌گاه موفق نخواهم شد” داشته باشد.
5. طرحواره‌های زندگی و هدف: این‌ها طرحواره‌هایی هستند که به هدف‌ها و جهت‌گیری زندگی فرد مربوط می‌شوند. افراد ممکن است طرحواره‌هایی داشته باشند که نشان‌دهنده اهداف یا باورهای عمیق‌تری درباره زندگی و معنای آن باشند.

طرحواره‌ها می‌توانند مثبت یا منفی باشند و تأثیر زیادی بر رفتار و احساسات فرد داشته باشند. در روان‌درمانی طرحواره‌ای، این طرحواره‌ها شناسایی شده و تلاش می‌شود تا طرحواره‌های ناسازگار تغییر کنند.

به طور کلی می توان گفت انواع طرحواره در روانشناسی قالب های فکری هستند که موجب بر هم خوردن آرامش فرد می شوند و اضطراب و آشفتگی در ذهن او ایجاد می کنند. این عوامل موجب میشوند شخص در برخورد با دیگران، محیط و اجتماع دچار مشکل شود. البته در علم روانشناسی تعاریف متعددی از طرحواره شده که هر یک از جنبه ای به بررسی این قالب های فکری میپردازند. در نظریه طرحواره درمانی یانگ طرحواره ها به دو نوع تقسیم می شوند:

1. طرحواره سازگار: احساس تعلق، احساس خودکفایی، روابط خوب اجتماعی، انعطاف پذیری و … که شامل رفتارهایی از ذهیت یک بزرگسال سالم است.
2. طرحواره ناسازگار: در 5 حوزه‌ی بریدگی و طرد، خودگردانی و عملکرد مختل، محدودیت‌های مختل، دیگرجهت‌مندی و گوش به زنگی زیاد/ بازداریِ افراطی.

1. طرحواره رهاشدگی یا طرد شدگی

باور و انتظار اینکه دیگران ترکتان کنند، همه افراد غیرقابل اعتماد هستند، روابط شکننده هستند، از دست دادن اجتناب ناپذیر است و در نهایت تنها خواهید ماند.

طرحواره رهاشدگی یا Abandonment Schema یکی از طرحواره‌های شناختی ناسالم یا در اصطلاح طرحواره ناسازگار اولیه در حوزه‌ی بریدگی و طرد است که در مدل طرحواره‌درمانی جفری یانگ مطرح شده است. طرحواره‌ها الگوهای ثابت و تکراری از تفکر، احساس و رفتار هستند که از تجربیات دوران کودکی نشأت می‌گیرند و بر نحوه درک و واکنش افراد به رویدادها و روابط در زندگی بزرگسالی تأثیر می‌گذارند.

طرحواره رهاشدگی به اعتقادی عمیق و ناخودآگاه اشاره دارد که فرد احساس می‌کند دیگران و به‌ویژه کسانی که برای او مهم هستند، او را ترک خواهند کرد، به او خیانت خواهند کرد یا به نوعی ناپایدار خواهند بود. این طرحواره معمولاً با احساس ترس شدید از تنها ماندن و احساس ناامنی در روابط نزدیک همراه است. افراد دارای طرحواره‌ی رهاشدگی و بی‌ثباتی، به دلیل تجربیات دشوار رهاشدن در دوران کودکی، اغلب با احساس طردشدن از سوی افراد مهم زندگی خود مواجه هستند. این افراد به‌طور ناخودآگاه همواره در انتظار از دست دادن عزیزانشان هستند و این نگرانی‌ها می‌تواند تأثیرات عمیقی بر زندگی آنها بگذارد.

علائم طرحواره رها شدگی شامل احساس تنهایی، اضطراب، افسردگی، و احساس عدم ارتباط با دیگران می‌باشد.

2. طرحواره بی اعتمادی / سوء‌استفاده

طرحواره بی‌اعتمادی، یکی از پیچیده‌ترین الگوهای ذهنی است که در افراد شکل می‌گیرد و به آن‌ها اجازه نمی‌دهد به دیگران اعتماد کنند. این افراد همواره در نگرانی از خیانت دیدن، فریب خوردن، آسیب و مورد سوء استفاده قرار گرفتن به سر می‌برند. این انتظارات ذهنی به شدت بر روابط و تعاملات اجتماعی آن‌ها تأثیر می‌گذارد و هرگونه نزدیکی عاطفی را با ترس و تردید همراه می‌سازد.

این طرحواره می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات روانی و عاطفی متعددی شود. افرادی که با طرحواره بی‌اعتمادی دست و پنجه نرم می‌کنند، ممکن است به افسردگی و تروما دچار شوند و احساس خشم و درماندگی را تجربه کنند.

علائم طرحواره بی‌اعتمادی ممکن است شامل این موارد باشد: اجتناب از مواجهه با چالش‌ها، ترس از پذیرش و رد شدن، احساس عدم ارزشیابی خود و احساس عدم قدرت.

3. طرحواره محرومیت هیجانی

این باور و انتظار که نیازهای اولیه شما هرگز برآورده نخواهد شد. این حس که هیچ کس نمی تواند شما را پرورش دهد، از شما مراقبت و محافظت کند یا راهنمایی تان کند و یا با شما همدلی داشته باشد.

علائم طرحواره محرومیت هیجانی شامل احساس خستگی، عدم تمایل به برقراری ارتباط اجتماعی، احساس بی‌ارزشی و ناامیدی، افزایش استرس و اضطراب و احساس تنهایی عمیق است. این افراد ممکن است احساس کنند که دیگران آن‌ها را نمی‌فهمند یا قبول نمی‌کنند.

4. طرحواره شرم و نقص

این باور که شما معیوب و آسیب دیده هستید. دوست داشتنی نیستید. بنابراین طرد خواهید شد.

افرادی که دچار طرحواره نقص و شرم هستند به‌طور مداوم، احساس می‌کنند که در چشم دیگران ناتوان، معیوب یا بی‌ارزش هستند. این احساسات در آن‌ها منجر به حساسیت بسیار زیاد نسبت به انتقاد و قضاوت دیگران می‌شود. حتی ممکن است در موقعیت‌هایی که هیچ‌گونه نقدی وجود ندارد، احساس کنند که در معرض ارزیابی منفی قرار دارند. ذهن آن‌ها اغلب به‌طور مداوم درگیر مقایسه‌های منفی با دیگران است و خود را در برابر آن‌ها بی‌ارزش می‌بیند.

علائم طرحواره نقص وشرم شامل احساسات شدید اضطراب و استرس در مواقع اجتماعی، احساس کمبود اعتماد به نفس، اجتناب از مواقع اجتماعی، احساس عدم قابلیت برقراری ارتباط موثر با دیگران و پنهان کردن خود و احساسات است.

5. طرحواره انزوای اجتماعی

احساس تنهایی فراگیر همراه با احساس بیگانه بودن.

علائم طرحواره انزوای اجتماعی شامل اجتناب از مواقع اجتماعی، احساس ترس و اضطراب در مواقع اجتماعی، کاهش تعامل با دیگران، احساس عدم قابلیت برقراری روابط صمیمی و پنهان کردن خود و احساسات است.

<< والدین عمدا یا ناآگاهانه، از بدو تولد به فرزندان خود می‌آموزند که چگونه رفتار کنند، بنوشند، احساس و درک کنند. رهایی از این تأثیرات این آموزش‌ها کار آسانی نخواهد بود. >> این نقل‌قول متعلق به اریک برن، روانپزشک کانادا می‌باشد که زندگی خود را وقف روانکاوی کرده بود. با روانکاوی‌هایی که طی سالیان گذشته انجام گرفته است، میزان اهمیت تاثیر گذشته افراد بر نوع ساختاربندی مغز آن‌ها مشخص شد و بدین‌شکل اصطلاح طرحواره پدید آمد.

افراد با این الگوی رفتاری معیوب معمولاً از شرکت در رویدادهای گروهی اجتناب می‌کنند و وقت خود را به‌تنهایی می‌گذرانند. عوامل مختلفی مانند اضطراب اجتماعی، عدم اعتماد به دیگران و ترس از رد شدن می‌توانند در بروز این انزوا نقش داشته باشند. این چالش‌ها باعث می‌شود که آن‌ها در برقراری ارتباط مؤثر با دیگران دچار مشکلات جدی شوند.

6. طرحواره خویشتن تحول نیافته

این افراد احساس وابستگی شدید نسبت به اطرافیان خود دارند.

این احساس که شما هویت یا «خود منفرد» جدا از یک یا چند فرد مهم دیگری ندارید.

علائم طرحواره خود توسعه نیافته شامل کمبود اعتماد به نفس، مشکلات در برقراری ارتباطات صحیح، عدم توانایی در مدیریت استرس و اندوخته‌ها، عدم توانایی در تعامل موثر با دیگران و احساس عدم قبولی خود و دیگران است.

7. طرحواره آسیب پذیری

این احساس که دنیا مکانی خطرناک است، فاجعه می تواند در هر زمانی اتفاق بیفتد و چالش هایی که در پیش رو دارید بر شما غلبه خواهند کرد.

علائم طرحواره آسیب پذیری شامل احساس ترس و نگرانی مداوم، افزایش حساسیت و ناراحتی، عدم اطمینان به خود و دیگران، احساس بی‌اعتمادی و اضطراب زیاد است.

8. طرحواره شکست

انتظار شکست یا اعتقاد به اینکه نمی توانید به اندازه کافی خوب عمل کنید.

طرحواره شكست، شامل الگوهاي ناتواني و باورهاي ذهني ساختاريافته اي است كه بر مبناي ناكامي و ناكارآمدي و شكست پايه ريزي شده است. وقتي فردي به دليل شكستهاي واقعي يا ذهني خود در گذشته،‌ كم كم به اين باور برسد كه فرد ناموفق و شكست خورده اي بوده و بدون استعدادهاي ذاتي ارزشمند آفريده شده است، ديگر هرگز قادر به رسيدن به اهداف و روياهاي خود نخواهد بود. زيرا،‌ اين باور ذهني و الگوي ناتواني و احساسات برانگيخته شده توسط آنها،‌ تبديل به واقعيتي محض در ذهن فرد داراي طرحواره شكست مي گردد. در ذهن اين فرد، نوار شكست خورده بودن،‌ ناكامي و ناتواني و احساس شكست و بي لياقتي، دائما در حال پخش بوده و ناخودآگاه، فرد را به سمت شكستهاي بيشتر سوق مي دهد.

علائم طرحواره شکست شامل احساس ناامیدی و بی‌امیدی، از دست دادن انگیزه و انرژی، احساس بی‌ارزشی و عدم اعتماد به خود و دیگران است.

9. طرحواره وابستگی / بی‌کفایتی

این باور که شما خود قادر به تصمیم گیری نیستید، قضاوت شما درست نیست و باید به دیگران تکیه کنید تا به شما در انجام مسئولیت های روزانه کمک کنند.

طرحواره وابستگی از طرحواره های حوزه‌ی خودگردانی و عملکرد مختل است. مشکل اساسی این حوزه به مسائل خودمختاری و توانایی عملکرد مربوط می‌شود. افراد با طرحواره‌های مرتبط احساس وابستگی و ناامنی دارند و از فقدان استقلال رنج می‌برند. آن‌ها نگران‌اند که تصمیمات مستقلشان به روابطشان آسیب بزند و در مواقع نیاز، حمایت لازم را دریافت نکنند.

افرادی که تحت تأثیر طرحواره وابستگی قرار دارند، معمولاً احساس ناتوانی می‌کنند و بدون کمک دیگران، مدیریت زندگی روزمره برایشان دشوار است. به دلیل استرس مزمن و بیش‌ازحدی که تجربه می‌کنند، قادر به پرورش احساس کفایت و مکانیسم‌های مقابله‌ای سالم نیستند.

علائم طرحواره وابستگی شامل نشانه‌هایی مانند وابستگی زیاد به دیگران برای تصمیم‌گیری، ترس از تنهایی، احساس ناتوانی در تصمیم‌گیری خود، اعتماد به نفس پایین، احساس عدم ارزشیابی و نیاز مبرم به تأیید و تاثیرگذاری دیگران است.

10. طرحواره استحقاق / بزرگواری

طرحواره استحقاق یا بزرگ‌منشی یکی از انواع طرحواره‌ها است که به‌ویژه در کسانی که خود را خاص و برتر از دیگران می‌دانند بسیار مشاهده می‌شود. افراد دارای این طرحواره احساس می‌کنند که نیازی به رعایت قوانین و قواعد مرسوم ندارند و از هرگونه محدودیت یا مانع که ممکن است بر آزادی آن‌ها تأثیر بگذارد، بیزارند. این افراد به‌طور معمول باور دارند که از دیگران بالاتر و ارجح‌تر هستند و سزاوار دریافت حقوق ویژه‌ای هستند که به دیگران تعلق ندارد. در نتیجه، احترام به قوانین و حقوق دیگران در رفتار و نگرش این افراد کمتر به چشم می‌خورد و این موضوع می‌تواند منجر به مشکلات در روابط اجتماعی و حرفه‌ای آن‌ها شود. شناخت این طرحواره می‌تواند به افراد کمک کند تا رفتارهای خود را مورد بازنگری قرار دهند و به سمت بهبود روابط و تعاملات مثبت حرکت کنند.

این احساس که شما از دیگران خاص یا مهم‌تر هستید و مجبور نیستید مانند سایر افراد از قوانین پیروی کنید، حتی اگر این امر بر دیگران تاثیر منفی بگذارد.

علائم طرحواره استحقاق شامل احساس عدم ارزشیابی، احساس عدم اعتماد به نفس، ترس از شکست، احساس خودکفایی کم، وابستگی زیاد به تایید دیگران و احساس نیاز مبرم به تایید و تأثیرگذاری دیگران است.

11. طرحواره ایثارگری افراطی

اعتقاد به اینکه باید داوطلبانه نیازهای خود را به خاطر دیگران کنار بگذارید، معمولاً تا حدی که افراطی است.

طرحواره ایثار از الگوهای رفتاری است که در دوران کودکی شکل می‌گیرد و بر روابط فرد در بزرگسالی تاثیر می‌گذارد. افرادی که این تله ایثار را درونی کرده‌اند، نیازهای دیگران را مقدم بر خواسته‌های خود می‌دانند. این الگو معمولاً در خانواده‌هایی دیده می‌شود که والدین با مشکلات جسمی یا روحی مواجه بوده‌اند و کودک احساس کرده که مسئولیت حمایت از آن‌ها را بر عهده دارد. گاهی فرزند ارشد مجبور بوده وظایف والدین را در قبال خواهر و برادرهایش به دوش بکشد.

چنین تجربیاتی باعث می‌شود فرد در آینده احساس کند تنها زمانی ارزشمند است که در خدمت دیگران باشد. این باور می‌تواند منجر به نادیده گرفتن احساسات شخصی، فرسودگی و حتی شکل‌گیری روابط ناسالم شود. تله ایثار مانع از ایجاد تعادل میان کمک به دیگران و رسیدگی به نیازهای شخصی می‌شود. در نهایت، فرد ممکن است دچار احساس خستگی مزمن و نارضایتی درونی شود، زیرا هیچ فضایی برای مراقبت از خود باقی نگذاشته است.

علائم طرحواره ایثار ازخودگذشتگی افراطی شامل انزوا، عدم توجه به نیازهای شخصی، عدم توانایی در برقراری ارتباطات معنی‌دار با دیگران، احساس تنهایی و افسردگی، عدم علاقه به فعالیت‌های اجتماعی و انزوای اجتماعی است.

12. طرحواره خویشتن داری ناکافی / خود‌انضباطی

این احساس که نمی توانید به اهداف خود برسید، به خصوص اگر این فرآیند دارای جنبه های خسته کننده و تکراری باشد. همچنین، شما نمی توانید در برابر انگیزه هایی که منجر به نتایج مضر می شود مقاومت کنید.

علائم طرحواره خودکنترلی ناکافی شامل عدم توانایی در مدیریت احساسات، انفعال نسبت به مسائل مهم، عدم توانایی در مقابله با استرس، عدم توانایی در تصمیم‌گیری و عدم انعطاف‌پذیری در مواجهه با تغییرات است.

13. طرحواره اطاعت

فرد با طرحواره اطاعت خود را تابع دیگران می داند و دائما احساس اجبار میکند که باید در تمامی شرایط مطیع خواسته های دیگران باشد.

این باور که باید تسلیم و تحت کنترل دیگران باشید، در غیر این صورت تنبیه یا طرد خواهید شد.

علائم طرحواره اطاعت شامل انطباق بیش از حد با قوانین و دستورات، اعتماد بیش از حد به دیگران برای تصمیم‌گیری، اجتناب از مسائل مورد نظر خود و عدم توانایی در ابراز نظرهای شخصی است.

14. طرحواره منفی گرایی یا بدبینی

این احساس که نمی توانید به اهداف خود برسید، به خصوص اگر این فرآیند دارای جنبه های خسته کننده و تکراری باشد. همچنین، شما نمی توانید در برابر انگیزه هایی که منجر به نتایج مضر می شود مقاومت کنید.

علائم طرحواره خودکنترلی ناکافی شامل عدم توانایی در مدیریت احساسات، انفعال نسبت به مسائل مهم، عدم توانایی در مقابله با استرس، عدم توانایی در تصمیم‌گیری و عدم انعطاف‌پذیری در مواجهه با تغییرات است.

این باور فراگیر مبنی بر اینکه جنبه های منفی زندگی بیشتر از جنبه های مثبت است، همراه با انتظارات منفی برای آینده. علائم طرحواره بدبینی شامل مشاهده‌ی منفی و پیش‌بینی ناامیدکننده در مواقع مختلف، اندوه و اضطراب مداوم، تمایل به فرار از مسئولیت‌ها و وظایف، عدم اعتماد به خود و دیگران، و انزجار از خود و دیگران است.

بیشتر بخوانید: تعریف بیماری بدبینی (Pessimism) در روانشناسی

15. طرحواره پذیرش جویی و جلب توجه

این حس که تایید شدن ، توجه گرفتن و به رسمیت شناخته شدن بسیار مهمتر از ابراز واقعی خود و صادق بودن با خود است.

علائم طرحواره‌ پذیرش جویی و جلب توجه شامل تلاش برای جلب توجه و تایید دیگران، نیاز به تعریف خود بر اساس نظرات دیگران، اهمیت زیاد دادن به نظرات و انتقادات دیگران برای تعیین ارزش شخصیت، و عدم اعتماد به خود و ارزش‌های شخصی است.

16. طرحواره بازداری هیجانیافراد با این طرحواه ناسازگار احساسات متفاوت خود اعم از ناراحتی، خشم، شادی و … را به خاطر ترس از دست دادن دیگران ابراز نمیکنند.

این باور که شما باید بیان خود را کنترل کنید در غیر این صورت دیگران شما را طرد یا انتقاد خواهند کرد. علائم طرحواره‌ بازداری هیجانی شامل عدم بیان احساسات و افکار، نگه‌داری از ابراز عواطف و اندیشه‌ها، فرار از مواجهه با احساسات ناخوشایند، ترس از پذیرش واقعیت‌ها و خودشناسی نیست.

17. طرحواره ملاک های سخت گیرانه

این افراد نسبت به تمامی امور سخت گیر هستند و نسبت به دیگران عیب جو و ایرادگیرند.

این باور که شما باید بهترین باشید، و بدین ترتیب  کمال گرایی در شما شکل میگیرد

علائم طرحواره ملاک‌های سختگیرانه شامل اصرار بر رعایت قوانین و مقررات بدون انعطاف، عدم توجه به شرایط و نیازهای خاص افراد، نقض حقوق افراد به تصمیم‌گیری و انتخاب، عدم توجه به منطق و منطقی‌نگری، و ایجاد فشار و استرس بر افراد است.

18. طرحواره های تنبیه گری

افراد با این طرحواره فکر میکنند که باید به خاطر تمامی اشتباهات به شدت تنبیه شوند.

مواردی که ذکر شد انواع طرحواره درمانی بود. برای درمان هر کدام از آنها راهکارهای ویژه ای وجود دارد که مراجعان با تکیه بر این تکنیک و راهکارها میتوانند طرحواره های ناسازگار خود را برطرف کنند.

اعتقاد به این که افراد باید به دلیل اشتباهات یا کاستی هایشان به سختی مجازات شوند.

علائم طرحواره تنبیه‌گری شامل افزایش خشونت و خشونت‌آمیزی، انعطاف‌ناپذیری و سخت‌گیری بیش از حد، انتقادات مداوم و نقد بی‌پایان، نقض حقوق دیگران، و ایجاد فضای

طرحواره درمانی چیست؟

طرحواره درمانی برای رفع نیازهای برآورده نشده و کمک به مراجعان برای شکستن این الگوهای تفکر، احساس و رفتار، که اغلب سرسخت هستند، طراحی شده است و جایگزین های سالم تری برای آنها ایجاد می کند. درمان طرحواره محور نتایج قابل توجهی در کمک به افراد برای تغییر الگوهایی که برای مدت طولانی با آن زندگی کرده اند، نشان داده است، حتی زمانی که روش ها و تلاش های دیگری که قبلاً امتحان کرده اند ناموفق بوده است.

جمع بندی

در پایان، آگاهی از انواع طرحواره‌ها نه تنها به ما کمک می‌کند تا خودمان را بهتر بشناسیم، بلکه روابطمان با دیگران را نیز بهبود می‌بخشد. این شناخت عمیق ما را در فرآیند ارتباط بیشتر با خود و دیگران یاری می‌رساند و به ما کمک می‌کند تا روابط سالم‌تری را برقرار کنیم.