اختلال تجزیه ای هویت (DID)

اختلال تجزیه ای هویت چیست؟ علائم، علل، تشخیص و درمان DID

اختلال تجزیه ای هویت یا Dissociative Identity Disorder (DID) یکی از اختلالات تجزیه‌ای است که می‌تواند با گسست قابل‌توجه در احساس هویت، تغییرات در تجربه فرد از خود و دیگران و شکاف‌هایی در یادآوری رویدادهای روزمره همراه باشد. این اختلال در گذشته با عنوان «اختلال چند شخصیتی» شناخته می‌شد، اما اصطلاح علمی و امروزی آن «اختلال تجزیه‌ای هویت» است.

اختلال تجزیه‌ای هویت یک وضعیت پیچیده روان‌شناختی است و تشخیص آن باید توسط متخصص سلامت روان و بر اساس ارزیابی کامل انجام شود. صرف داشتن فراموشی، تغییر خلق‌وخو، تصور کردن شخصیت‌های مختلف یا احساس متفاوت بودن در موقعیت‌های گوناگون به معنای ابتلا به DID نیست.

در این مقاله از کلینیک روانشناسی اتاق سبز در شرق تهران به بررسی جامع علائم، علل، روش تشخیص، تفاوت این اختلال با اسکیزوفرنی و روش‌های درمان اختلال تجزیه ای هویت می‌پردازیم.

اختلال تجزیه ای هویت چیست؟

اختلال تجزیه ای هویت نوعی اختلال تجزیه‌ای است که در آن فرد ممکن است گسست‌هایی در احساس هویت و تداوم تجربه شخصی خود داشته باشد. این گسست می‌تواند به شکل وجود حالت‌های هویتی متفاوت، تغییر در شیوه تجربه خود و محیط، یا شکاف‌هایی در حافظه ظاهر شود.

بر اساس تغییرات مربوط به اختلالات تجزیه‌ای در DSM، علائم DID می‌توانند شامل اختلال در یکپارچگی هویت و همچنین دوره‌هایی از ناتوانی در یادآوری رویدادهای روزمره باشند؛ بنابراین این اختلال صرفاً به «داشتن چند شخصیت» محدود نمی‌شود. (psychiatry.org)

فرد مبتلا ممکن است در بعضی دوره‌ها احساس کند رفتارها، افکار، خاطرات یا واکنش‌های هیجانی او با بخش دیگری از تجربه شخصی‌اش متفاوت است. این تجربه‌ها می‌توانند بسیار آزاردهنده باشند و بر روابط، تحصیل، شغل و زندگی روزمره تأثیر بگذارند.

علائم اختلال تجزیه ای هویت چیست؟

علائم این اختلال در افراد مختلف یکسان نیستند، اما مهم‌ترین نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

۱. شکاف‌های حافظه‌ای

یکی از نشانه‌های مهم DID وجود دوره‌هایی از فراموشی است که فراتر از فراموشی معمولی روزمره قرار می‌گیرد.

برای مثال، فرد ممکن است:

* بخش‌هایی از یک گفت‌وگو را به یاد نیاورد.
* متوجه شود کاری انجام داده اما نحوه انجام آن را به خاطر نمی‌آورد.
* وسایلی در اختیار داشته باشد که خرید آن‌ها را به یاد نمی‌آورد.
* درباره اتفاقی از او سؤال شود که هیچ خاطره‌ای از آن ندارد.
* متوجه شود دیگران درباره رفتاری صحبت می‌کنند که خودش آن را به یاد نمی‌آورد.

طبق توضیحات انجمن روان‌پزشکی آمریکا درباره معیارهای DSM، شکاف‌های حافظه‌ای در DID می‌توانند شامل رویدادهای روزمره نیز باشند و الزاماً فقط مربوط به تجربه‌های آسیب‌زا نیستند. (psychiatry.org)

۲. احساس گسست از خود

برخی افراد ممکن است احساس کنند از افکار، احساسات یا بدن خود فاصله گرفته‌اند؛ گویی خودشان ناظر رفتارهای خود هستند.

این تجربه با مفهوم «تجزیه» ارتباط دارد و می‌تواند در شرایط استرس‌زا تشدید شود.

۳. تغییرات قابل توجه در احساس هویت

ممکن است فرد تجربه‌ای ناپایدار یا گسسته از هویت خود داشته باشد و حالت‌های هویتی متفاوتی را تجربه کند.

این حالت‌ها ممکن است از نظر نحوه صحبت کردن، نگرش، علایق، خاطرات، واکنش‌های هیجانی یا شیوه تعامل با دیگران تفاوت‌هایی داشته باشند.

با این حال، نباید هر نوع تغییر شخصیت یا رفتار را نشانه DID دانست.

۴. احساس غیرواقعی بودن محیط

برخی افراد دچار مسخ واقعیت (Derealization) می‌شوند؛ یعنی محیط اطراف برایشان غیرواقعی، مه‌آلود، دور یا شبیه خواب به نظر می‌رسد.

۵. احساس جدا بودن از خود

در مسخ شخصیت (Depersonalization) فرد ممکن است احساس کند از خودش فاصله گرفته یا از بیرون در حال مشاهده خود است.

این تجربه‌ها در اختلالات تجزیه‌ای دیده می‌شوند، اما وجود آن‌ها به تنهایی برای تشخیص اختلال تجزیه ای هویت کافی نیست.

۶. مشکلات اضطرابی و افسردگی

افرادی که با اختلالات تجزیه‌ای زندگی می‌کنند ممکن است هم‌زمان علائمی مانند اضطراب، افسردگی و مشکلات مرتبط با استرس را نیز تجربه کنند.

⸻

علت اختلال تجزیه ای هویت چیست؟

علت DID کاملاً ساده و تک‌عاملی نیست و متخصصان معمولاً مجموعه‌ای از عوامل روان‌شناختی و تجربه‌های زندگی فرد را در نظر می‌گیرند.

در بسیاری از منابع بالینی، ارتباط میان اختلالات تجزیه‌ای و تجربه‌های بسیار شدید، دردناک یا آسیب‌زا مورد توجه قرار گرفته است. تجزیه می‌تواند به‌عنوان شیوه‌ای برای فاصله گرفتن از تجربه‌های بسیار دشوار مطرح شود.

با این حال، نباید این موضوع را به این شکل ساده کرد که «هر فردی که در کودکی آسیب دیده، حتماً به DID مبتلا می‌شود». چنین نتیجه‌ای از نظر علمی درست نیست.

عوامل دیگری نیز ممکن است در شکل‌گیری یا شدت علائم نقش داشته باشند و تشخیص نهایی نیازمند ارزیابی تخصصی است.

آیا اختلال تجزیه ای هویت همان چند شخصیتی است؟

اصطلاح «چند شخصیتی» بیشتر یک عنوان قدیمی و عمومی است. نام علمی این اختلال در طبقه‌بندی‌های جدید، Dissociative Identity Disorder یا DID است.

یکی از مشکلات استفاده از اصطلاح «چند شخصیتی» این است که ممکن است این تصور اشتباه ایجاد شود که فرد الزاماً چند شخصیت کاملاً مستقل و جدا از یکدیگر دارد.

در واقع، DID بیشتر با گسست در هویت، تجربه خود و حافظه شناخته می‌شود. به همین دلیل، استفاده از اصطلاح «اختلال تجزیه‌ای هویت» دقیق‌تر است.

تفاوت اختلال تجزیه ای هویت و اسکیزوفرنی چیست؟

این دو اختلال گاهی در گفت‌وگوهای عمومی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، در حالی که یکسان نیستند.

اسکیزوفرنی یک اختلال روان‌پزشکی متفاوت است که می‌تواند با علائمی مانند توهم، باورهای هذیانی و اختلال در سازمان‌دهی فکر و رفتار همراه باشد.

در مقابل، ویژگی اصلی اختلال تجزیه ای هویت مربوط به گسست در هویت و حافظه است.

بنابراین شنیدن صدا یا تجربه‌های غیرمعمول به تنهایی به معنای DID یا اسکیزوفرنی نیست و تشخیص باید بر اساس مجموعه علائم و ارزیابی تخصصی انجام شود.

اختلال تجزیه ای هویت چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص DID با یک آزمایش خون یا تصویربرداری ساده انجام نمی‌شود.

متخصص سلامت روان معمولاً درباره موارد زیر اطلاعات جمع‌آوری می‌کند:

* سابقه علائم
* وضعیت حافظه
* تجربه فرد از هویت خود
* احساس گسست از خود یا محیط
* شرایط خانوادگی و اجتماعی
* تجربه‌های استرس‌زا یا آسیب‌زا
* سابقه سایر اختلالات روان‌شناختی
* مصرف دارو، الکل یا مواد
* وضعیت خواب
* احتمال وجود بیماری‌های جسمی یا عصبی

همچنین لازم است بعضی علت‌های جسمی یا مصرف مواد که ممکن است علائمی مانند اختلال حافظه یا تغییر ادراک ایجاد کنند، بررسی و در صورت نیاز رد شوند. بنابراین خودتشخیصی در مورد اختلال تجزیه ای هویت توصیه نمی‌شود.

⸻

درمان اختلال تجزیه ای هویت

درمان DID معمولاً فرایندی زمان‌بر است و باید متناسب با شرایط هر فرد طراحی شود.

روان‌درمانی

روان‌درمانی بخش اصلی درمان اختلالات تجزیه‌ای محسوب می‌شود. هدف درمان می‌تواند افزایش احساس امنیت، شناخت بهتر علائم، تقویت مهارت‌های مقابله‌ای و کمک به فرد برای مدیریت تجربه‌های دشوار باشد.

در بسیاری از رویکردهای درمانی، ابتدا روی ایجاد احساس امنیت و ثبات تمرکز می‌شود. سپس متناسب با شرایط فرد، موضوعات عمیق‌تر و تجربه‌های آسیب‌زا مورد بررسی قرار می‌گیرند.

اهداف روان‌درمانی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

* افزایش شناخت فرد نسبت به علائم
* مدیریت اضطراب و استرس
* تقویت مهارت‌های تنظیم هیجان
* کاهش رفتارهای آسیب‌زننده
* بهبود روابط بین‌فردی
* تقویت احساس امنیت
* کار روی خاطرات و تجربه‌های دشوار در زمان مناسب
* افزایش هماهنگی و یکپارچگی تجربه فرد از خود

مهم است که درمان با سرعت مناسب فرد انجام شود و متخصص، ظرفیت روانی و شرایط فعلی مراجع را در نظر بگیرد.

آیا برای DID دارو وجود دارد؟

در حال حاضر دارویی که به‌طور اختصاصی خود اختلال تجزیه ای هویت را درمان کند وجود ندارد. با این حال، پزشک ممکن است برای درمان برخی علائم همراه مانند افسردگی یا اضطراب دارو تجویز کند.

بنابراین مصرف خودسرانه دارو یا تغییر دارو بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.

⸻

آیا اختلال تجزیه ای هویت قابل درمان است؟

درمان این اختلال ممکن است چالش‌برانگیز و طولانی باشد، اما هدف درمان کمک به فرد برای داشتن عملکرد بهتر، افزایش ثبات روانی و یادگیری روش‌های سالم‌تر برای مواجهه با فشارهای روانی است.

روند درمان در افراد مختلف متفاوت است و نمی‌توان برای همه بیماران یک مدت زمان مشخص تعیین کرد.

مراجعه زودتر به متخصص سلامت روان می‌تواند به شناسایی دقیق‌تر مشکل و انتخاب مسیر درمانی مناسب کمک کند.

چه زمانی باید به روانشناس مراجعه کرد؟

اگر فرد به‌طور مکرر با موارد زیر روبه‌رو می‌شود، بهتر است برای ارزیابی تخصصی اقدام کند:

* فراموشی‌های غیرمعمول و تکرارشونده
* احساس از دست دادن کنترل روی برخی رفتارها
* احساس جدا شدن از خود
* احساس غیرواقعی بودن محیط
* سردرگمی درباره هویت یا تجربه شخصی
* مشکلات شدید و مداوم در روابط
* اضطراب یا افسردگی قابل توجه
* مشکلات جدی در کار، تحصیل یا زندگی روزمره

البته داشتن هر یک از این علائم به تنهایی به معنی ابتلا به DID نیست.

⸻

چرا تشخیص تخصصی اهمیت دارد؟

علائم تجزیه‌ای می‌توانند با مشکلات روان‌شناختی یا حتی برخی شرایط جسمی و عصبی همپوشانی داشته باشند. برای مثال، اختلال حافظه می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و نباید بدون بررسی تخصصی به یک اختلال روانی نسبت داده شود.

به همین دلیل، ارزیابی جامع توسط متخصص سلامت روان اهمیت زیادی دارد. در ارزیابی بالینی ممکن است لازم باشد سابقه پزشکی، وضعیت روانی، داروها، مصرف مواد و سایر عوامل مؤثر بررسی شوند.

⸻

مراجعه برای ارزیابی روانشناختی در شرق تهران

اگر در شرق تهران زندگی می‌کنید و با علائمی مانند فراموشی‌های غیرمعمول، احساس گسست از خود، اضطراب شدید یا مشکلات مرتبط با سلامت روان مواجه هستید، دریافت ارزیابی تخصصی می‌تواند قدم مناسبی برای روشن شدن علت علائم باشد.

مرکز روانشناسی و مشاوره اتاق سبز در تهران به‌عنوان یک مرکز خدمات سلامت روان فعالیت دارد و اطلاعات عمومی موجود، آدرس آن را در تهران، رضوان، پلاک ۱۰ ثبت کرده است. مرکز روانشناسی و مشاوره اتاق سبز

دکتر اشکان شفیعی

Drashkanshafee.ir

⸻

سوالات متداول درباره اختلال تجزیه ای هویت

آیا اختلال تجزیه ای هویت همان چند شخصیتی است؟

خیر. «چند شخصیتی» اصطلاحی قدیمی و رایج در زبان عمومی است. اصطلاح علمی امروزی، اختلال تجزیه‌ای هویت یا DID است.

آیا افراد مبتلا به DID همیشه چند شخصیت متفاوت دارند؟

تجربه DID در افراد مختلف متفاوت است و نباید آن را صرفاً به داشتن چند شخصیت مجزا تقلیل داد. گسست در هویت و حافظه از ویژگی‌های مهم این اختلال است.

آیا DID با اسکیزوفرنی فرق دارد؟

بله. این دو اختلال متفاوت هستند. DID عمدتاً با گسست در هویت و حافظه شناخته می‌شود، در حالی که اسکیزوفرنی می‌تواند با علائم روان‌پریشی مانند توهم و هذیان همراه باشد.

آیا اختلال تجزیه ای هویت درمان دارد؟

درمان می‌تواند به فرد در مدیریت علائم، افزایش ثبات و بهبود عملکرد کمک کند. روان‌درمانی بخش اصلی درمان اختلالات تجزیه‌ای است. (Mayo Clinic⁠)

آیا هر نوع فراموشی نشانه DID است؟

خیر. فراموشی می‌تواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد. برای تشخیص علت آن، ارزیابی پزشکی و روان‌شناختی لازم است.

آیا تماشای فیلم‌ها و سریال‌های مربوط به چند شخصیتی برای شناخت DID کافی است؟

خیر. نمایش رسانه‌ای اختلالات روانی همیشه با واقعیت بالینی یکسان نیست. برای شناخت دقیق DID باید به منابع معتبر پزشکی و نظر متخصص سلامت روان مراجعه کرد.

⸻

جمع‌بندی

اختلال تجزیه ای هویت (DID) یک اختلال پیچیده است که می‌تواند با گسست در هویت، تجربه خود و حافظه همراه باشد. علائم آن ممکن است بر زندگی شخصی، روابط و عملکرد روزمره تأثیر بگذارد.

تشخیص DID نیازمند ارزیابی تخصصی است و نباید صرفاً بر اساس چند علامت یا محتوای اینترنتی انجام شود. روان‌درمانی نقش مهمی در درمان اختلالات تجزیه‌ای دارد و روند درمان باید متناسب با شرایط هر فرد تنظیم شود.

اگر شما یا یکی از نزدیکانتان علائم قابل توجهی مانند شکاف‌های حافظه‌ای، احساس گسست از خود یا اختلال جدی در عملکرد روزمره را تجربه می‌کنید، مراجعه به یک متخصص سلامت روان می‌تواند به روشن شدن علت علائم و انتخاب مسیر مناسب کمک کند.

.جهت رزرو مشاوره

تماس با ما 09210169709

منابع علمی American Psychiatr. Association (DSM-5/DSM-5)